|
W moich pierwszych zetknięciach z językiem fińskim, w wielkim odkrywczym amoku, burzy niemożliwych do zapamiętania słów i niepojętej gramatyki, zadumałam się nad niezwykłymi, wręcz egzotycznymi dla mnie imionami fińskimi. Były one tak różne od panoszących się wszędzie imion świata chrześcijańskiego, że aż korciły do zagłębienia się w czeluści ich historii i znaczeń. Początkowo moje dociekania były czysto powszednie – Mikä sun nimi on? (jak masz na imię?) – No mitä se tarkkoittaa? (a co to znaczy?,'), ale w końcu ich charakter przerodził się w bardziej systematyczny.
Wbrew pozorom wśród imion fińskich bardzo wiele jest imion wywodzących się z kręgu biblijnego, które jednak dla niewprawnego ucha mogą być trudne do rozpoznania. Język fiński dysponuje stosunkowo niewielką ilością spółgłosek (13,'), co sprawia, że nie wszystkie imiona obcego pochodzenia mogą funkcjonować w swej niezmienionej formie i to właśnie doprowadza do zmian w ich budowie i brzmieniu. Na przykład: Aapo › hebr. Abraham, Pentti › łac. Benedictus, Pirkko › celt. Brigantia, Taavi › hebr. David, Lippe › hebr. Elisheba, Kaurila, Kaappo › hebr. Gabhriel, Rekko › gr. Gregorios, Juossu › hebr. Jehoseph, Tapani › gr. Stephanos.
Wraz z prawosławiem przybyły do Finlandii imiona typowe dla obrządku wschodniego między innymi Sohvia (Sofia,'), Kaisa (Katarina,'), Kosta (Konstantin,'), Kuisma (Kosmas,'), czy też Reeta (Margareta). Protestantyzm doprowadził do prawie zupełnego zaniku pogańskich, rodzimych imion. Wraz z kolonizatorami z zachodu popularyzowane były w Finlandii imiona modne w określonych okresach w reszcie Europy. Dopiero dziewiętnastowieczny romantyzm przywrócił do życia stare imiona, jak i zachęcał do tworzenia nowych imion opartych na starych wzorcach. Wiele imion odkryto na nowo i wprowadzono do kalendarza dzięki konkursom zbieraczy imion organizowanym przez fińskie radio i prasę w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych.1
Bardzo ciekawa i wiele wyjaśniająca w onomastyce fińskiej jest tradycja nadawania imienia. Jeszcze do niedawna pierwsze imię nadawano dziecku zaraz po urodzeniu, było to tak zwane saunanimi2, czyli ‘imię saunowe’, bo miejscem porodu była zwyczajowo sauna, uważana za najcieplejsze, najczystsze i, według wierzeń, najświętsze ze wszystkich pomieszczeń. Saunanimi w swej treści nawiązywało do momentu urodzin dziecka, np. pory dnia (Aamu ‘poranek’,'), roku (Suvi ‘lato’,'), czy też zjawisk naturalnych mających wtedy miejsce (np. Myrsky ‘burza’). Innym sposobem było wróżenie szczęśliwego imienia polegające na wypowiadaniu różnych słów i obserwacji przy tym reakcji dziecka. Jeżeli przestawało ono płakać lub uśmiechało się na dźwięk jakiegoś słowa, słowo to stawało się imieniem małego człowieka. Podobny cel miało wymienianie imion zmarłych przodków podczas krzesania ognia. Finowie wierzyli, że zmarły może żyć w roślinie, górze, rzece lub zwierzęciu i dać swą duszę nowonarodzonemu członkowi rodu. Reakcja dziecka na określone imię lub pojawienie się płomienia przy wymawianiu określonego słowa decydowały o wyborze imienia. Łatwo jest wyobrazić sobie, że najprędzej przychodzą do głowy nazwy przedmiotów z najbliższego otoczenia lub też takie, które mają dla nas największe znaczenie, np. religijne.
W imionach fińskich nie ma jednak wyraźnych odwołań do świata bogów. Występują tu wprawdzie imiona noszone przez bohaterów mitologicznych z Kalewali np. Kalervo, Pellervo, Väinö, ale trudno mówić tu o zjawisku oddawania czci konkretnym bogom poprzez nadanie dzieciom ich imienia. W odróżnieniu od bogów kultur śródziemnomorskich, słowiańskich czy skandynawskich bóstwa Ugrofinów nie dzieliły się na dobre i złe ani też nie odzwierciedlały świata ludzi. Ciekawy opis pogańskich bóstw fińskich3 sporządzony został w XVI wieku przez Mikaela Agricolę:
‘Tapio z lasu łupu użyczał, Ahti zasię ryb z wody. Äinämöinen pieśni układał, Rahkoi sprawiał odmiany księżyca, Liekkiö rządził ziołami, korzeniami i drzewami, i podobnymi sprawami. Ilmarinen zsyłał wiatr i ciszę i prowadził podróżników. Turisas dawał moc wojownikom, Kratti pilnował skarbów. Tonttu w obejściu gospodarzył, gdyż diabeł zwiódł już wielu, Kapeet zaś między nimi pożerały księżyc, synowie Kalevy bili łąki i lasy. (...) Ronkoteus dawał żyto, Pellonpekko troszczył się o urodzaj jęczmienia, Virokannos opiekował się owsem, bo inaczej byłby nie urósł. Äkräs hodował groch, fasolę i rzepę, on też stwarzał kapustę, len i konopie. Köntös pola i poręby sprawiał. A gdy się brano do siewów wiosennych, pito wówczas zdrowie Ukko. (...) Kekri pomnażał przychówek bydła, Hiisi pomagał zwyciężać zwierzęta leśne, Vadenmo napędzał ryby do sieci. Nyrkas dawał wiewiórki z lasu, zasię Hittarainen przynosił z krzewów zające’.
Z opisu tego wynika jednoznacznie, że bogowie ci służyli ludowi rolniczemu, zajmującemu się też zbieractwem, rybołówstwem, łowiectwem i hodowlą bydła. Wiele imion wyraża treści związane z uprawą zbóż: Viljo - zboże, Taimi - sadzonka, Oras - siew, kiełki, Touko - zasiew, Auro – pług, Sirpa – sierp.
Blisko połowa z zebranych przeze mnie imion fińskich reprezentuje pola semantyczne związane bezpośrednio z naturą, tzn. fauną, florą oraz zjawiskami atmosferycznymi. W roli imion występują też słowa oznaczające cechy charakteru oraz nawiązujące do działalności człowieka. W odróżnieniu od treści imion słowiańskich i germańskich, fińskie nie poruszają niemal wcale konfliktowych aspektów życia człowieka. Wyjątek stanowią imiona: Taisto - wojownik, lub człowiek urodzony w okresie walk, Urho czyli bohater i Voitto - zwycięzca. Czyżby społeczeństwa fińskie miały szczęście żyć w warunkach pokojowych, pozbawionych sytuacji prowadzących to starć zbrojnych? Czy nie miały one wrogów z zewnątrz, przed którymi trzeba by się zabezpieczać i gotować do walki? Jednak obecność w panteonie bogów ugrofińskich Turisasa, pomagającego wojownikom świadczy o niezupełnie pacyfistycznym charakterze tego ludu.
Imiona fińskie nie mówią niczego na temat wewnętrznych antagonizmów czy też rozwarstwienia społeczeństwa. Przeciwnie, odzwierciedlają one pokój (Rauha,'), życzliwe stosunki między ludźmi (Lempi, Luja - kochany, Maire - słodki, pochlebny) oraz nobilitują cechy charakteru przyczyniające się do pokojowego współżycia z innymi (Lauha, Laima, Vieno - łagodny). Imiona pochodzące od słów wyrażających cechy osobowości występują tu bardzo licznie. Wszystkie one tworzą wizerunek społeczeństwa ceniącego spokój (Tauno, Tyyne - spokojny,'), skromność (Kaino - nieśmiały, Siviä - niewinny,'), powściągliwość i wzajemną życzliwość. Pojawiające się w imionach fińskich cechy fizyczne charakteryzujące ludzi również wydają się odnosić do społeczeństwa o pokojowym usposobieniu, które zwraca uwagę na walory estetyczne i piękno człowieka np. Sorja - ładny, Siro - przystojny, Raino - mały, Kauko - wysoki, Ponteva - silny, Raikas - rześki, Ihana, Oiva, Mainio - okazały, wspaniały. O umiłowaniu piękna mówią też imiona: Kauno - piękno, Sulo - wdzięk, czar, Tenho - czar, urok. W imionach fińskich łatwo dostrzec jest szacunek dla pracy (Uuras - pracowity, Asko - zajęcie, Toimi - praca, Tarmo - energia) i uczciwości (Aimo, Kelpo - dobry, porządny, przyzwoity). Finowie musieli być doskonałymi obserwatorami przyrody. Wynikać może to z przywiązania do natury, bliskiego z nią kontaktu i całkowitego od niej uzależnienia. Wśród pojawiających się w imionach fińskich roślin dominują dziko rosnące kwiaty i drzewa, na przykład: kwiat - Kukka, niezapominajka - Lemmikki, konwalia - Kielo, wrzos - Kanerva, zawilec - Vuokko, fiołek - Orvokki, wierzba - Raita, brzoza - Ritva, jarzębina -. Rauni, czeremcha - Tuomi, nenufar - Ulpu. Nie są to rośliny niezbędne w życiu człowieka, nie nadają się one na pokarm ani budulec, łączy je natomiast miły wygląd czy też przyjemny zapach w czasie kwitnienia. Być może jest to oznaka szczególnej romantyczności Finów towarzyszącej nadawaniu imion. Wśród zwierząt pojawiają się zarówno małe owady, takie jak świerszcz - Sirkka, jak i silne drapieżniki np. niedźwiedź (występujący w dwóch imionach: Otso i Kontio) czy rosomak - Osmo, a także wszechobecny łoś - Hirvi. Poza florą i fauną w imionach fińskich znajdujemy słowa oznaczające zjawiska atmosferyczne, które w większości charakteryzują ostry klimat północy np. Tuuli - wiatr, Myrsky - burza, Talvi - zima. Inne, bardziej neutralne zjawiska występujące w imionach to: Ilma - powietrze, pogoda, Pilvi - chmura, Pälvi - odtajałe miejsce, Ukko - grzmot, Suvi - lato. Skazani na życie w tak trudnych warunkach klimatycznych, gdzie zima trwa wiele miesięcy a dni przez większość roku są krótkie, ludzie zapewne tęsknią za światłem słonecznym, które też pojawia się w imionach Finów: Valo - światło, Aamu - ranek, Päivä - dzień, światło dnia, Päiviö - poranek, Säde - promień, Sinttu - światło, migotanie, Ilta - wieczór.
Zawsze ciekawa byłam na ile dla współczesnych Finów liczy się znaczenie ich imion; czy Sirkka jest wrażliwa i nieśmiała, a Siro pewny siebie i przebojowy, a także jak to jest „być” częścią natury, choćby tylko w nazwie. Ale to już inna historia. Tak czy inaczej przyciągają, intrygują, wzruszają...
Czy Was też zauroczyły? Jaka szkoda, że tak trudno jest nadawać dzieciom imiona spoza naszego kalendarza.
io
1 Närhi E. M., ‘The Onomastic Central Archives – the Foundation of Finnish Onomastics’ Studia Fennica 34, Finnish Onomastics Namenkunde in Finnland Review of Finnish Linguistics and Ethnology, Helsinki, 1990
2 Vilkuna K., Etunimet, Kustannousosakeyhtiö Otavan Painolaitokset, Keuruu, 1990
3 Haavio M., Mitologia fińska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1979
Linki zebrane przez Ankę:
|
Kompendium 
Forum
Linki
Pogoda w Finlandii
Typowanie skoków
Słownik polsko-fiński
