kFINtesencja tego, co fińskie - strona o Finlandii i języku fińskim

Saamowie są najstarszym ludem Skandynawii zamieszkującym północną Norwegię, Szwecję, Finlandię oraz półwysep Kolski w Rosji. Ten autochtoniczny naród posiada własny język oraz własną kulturę, sposób życia i tożsamość.
Obecnie Lapończyków jest ok. 75 tysięcy, z czego większość - 40 tysięcy - mieszka w Norwegii, 10-25 tysięcy w Szwecji zaś 2 tysiące w Rosji. Z ośmiu tysięcy Saamów zamieszkałych w Finlandii prawie połowa nadal mieszka na rodzinnym obszarze zwanym Sámiid ruovttuguovlu, rozciągającym się na terenie najbardziej wysuniętych na północ gmin - Inari, Enontekiö, Utsjoki oraz północnej części Sodankylä.

Saamowie nazywani byli w innych językach Lapończykami - Lap(p) – nazwa ta używana była pierwotnie w Szwecji i Finlandii i przejęta została przez inne główne języki europejskie (niem: Lappen, franc: lapons, hiszp: lapones). Nazwa ta jednak nigdy nie była używana przez samych Saamów, którzy zawsze nazywali się „Sámit” lub „Sápmelaš”.

Co warte uwagi - dla samych Saamów nazwa „Lapończyk” (Lapp) ma wydźwięk pejoratywny. Słowo to interpretuje się jako „niecywilizowany” lub „tępy”, zaś fińskie słowo o podobnym brzmieniu - lape - oznacza peryferia. Słowo to kojarzone jest też z biedą oraz z trwającymi aż do czasów współczesnych działaniami rządów mających na celu wynarodowienie i akulturację Saamów. Z prawej zdjęcie rodziny Saamów z 1900 r.

STATUS SAAMÓW W FINLANDII
Akt o języku lapońskim z 1991 r. zagwarantował Saamom prawo używania swojego języka we wszystkich placówkach rządowych. Drugi Akt z 2003 r., ustanowił język lapoński jako język oficjalny w gminach Enontekiö, Inari, Sodankylä i Utsjoki.

PARLAMENT SAAMÓW
Wszystkie kraje zamieszkałe przez Saamów (poza Rosją) mają swoje Parlamenty Saamów, jako że ich kultura jest chroniona prawem.

Parlament Saamów (Sámediggi) w Finlandii utworzony został w 1996 r. i składa się z 21 członków oraz 4 zastępców wybieranych na cztery lata (ostatnie wybory odbyły się we wrześniu 2003 r.). Parlament ten jest sukcesorem Delegacji Saamów (znanej również jako stary Parlament Sámi) ustanowionej w 1973 r.
Parlament Saamów jest niezależny od rządu centralnego, zaś jego głównymi celami są uruchamianie inicjatyw i wydawanie oświadczeń dotyczących kwestii związanych z językiem, kulturą i statusem Saamów a także podejmowanie decyzji o rozlokowywaniu funduszy kierowanych do społeczności lapońskiej (w 2003 r. przyznano im 197 tys. euro).

Parlament wydaje również materiały naukowe w języku saami, chroni prawa Saamów w kwestiach opieki społecznej i zdrowotnej oraz reprezentuje fińskich Saamów na forach międzynarodowych.

W 1995 r. zmieniono zapisy fińskiej Konstytucji przez co dostarczono mocniejszych gwarancji dla praw Saamów w kontekście reform zapisów konstytucyjnych ich fundamentalnych praw. Poprawki określiły status Saamów jako narodu autochtonicznego oraz ich prawa do rozwoju i utrzymania własnego języka i kultury. Saamowie nie mają miejsc w Parlamencie fińskim, jednakże rząd i Parlament obowiązkowo wysłuchać muszą przedstawiciela Saamów w sprawach ich dotyczących.

ZAJĘCIA LAPOŃCZYKÓW
Pomimo upływu lat Saamowie nadal wykonują tradycyjne dla siebie zajęcia: rybołówstwo, myślistwo oraz hodowlę reniferów i owiec. Wbrew powszechnej opinii tylko ok. 10% Saamów zajmuje się hodowlą reniferów - silne procesy asymilacyjne wymusiły na większości Lapończyków przyjęcie osiadłego trybu życia, choć przez długi okres granice poszczególnych krajów nie miały dla Saamów większego znaczenia. Obecnie wielu z nich mieszka w obrębie miast oraz poza obszarem tradycyjnie przez nich zamieszkałym zajmując się zawodami typowymi dla innych mieszkańców Finlandii.

Hodowla reniferów dozwolona jest tylko w niektórych częściach krajów nordyckich, zaś 10 %, które w dalszym ciągu praktykuje tą czynność, robi to ze względu na tradycję i kulturę. Gospodarczo i kulturowo hodowla reniferów jest najważniejszym środkiem utrzymania Saamów. W porównaniu do Norwegii czy Szwecji, hodowla w Finlandii nie jest wyłącznym prawem Lapończyków – każdy obywatel kraju należącego do EEA posiadający własne stałe miejsce zamieszkania w przeznaczonym dla hodowli reniferów obszarze posiada takie prawo. Obecnie w Finlandii jest około 200 tysięcy reniferów i Lapończycy posiadają ich większość. Hodowla na dużą skalę jest bardziej popularna wśród Północnych Sami niż wśród Inari lub Skolt, którzy od pokoleń zarabiali na życie poprzez polowania, połowy oraz hodowlę zwierząt na małą skalę.

KULTURA LAPOŃSKA
Lapończycy mają własną tożsamość kulturową, z której są bardzo dumni. Nie istnieje już poczucie niższości powiązane z przynależnością do mniejszości etnicznej, jak działo się to kilka dekad temu - obecnie bycie Lapończykiem jest nawet uważane za modne.

Tożsamość Saamów
Typowymi wyrobami rękodzielniczymi Saamów są drewniane miski, noże, produkty z poroża reniferów oraz drewniane koraliki. Mężczyźni zajmują się pracami w porożu i drewnie zaś kobiety w skórze i niciach. Saamowie próbowali uzyskać monopol na tradycyjne wyroby i zwalczyć w ten sposób tanie podróbki z innych krajów, przez co od 1982 r. prawdziwe wyroby lapońskie (Duodji) noszą na sobie specjalny certyfikat zaakceptowany we wszystkich krajach nordyckich – w Finlandii jest on wydawany przez Stowarzyszenie Lapońskich Wyrobów Rękodzielniczych (Sámi duodji).

Odrodzenie kultury
Władze Norwegii, Szwecji i Finlandii wspierają Saamów w odbudowywaniu ich instytucji kulturowych oraz promowaniu ich kultury i języka.
- od 1993 r. 6 luty obchodzony jest jako narodowy dzień Saamów.
- w narodowej telewizji nadawane są wiadomości w języku Saami, działa również radio Saami
- języka saami można uczyć się w szkołach oraz na kilku uniwersytetach poza obszarem zamieszkałym przez Saamów.

Religia

Termin ten zazwyczaj odnosi się do religii pre-chrześcijańskiej, praktykowanej do około XVIII wieku. Chrześcijanizm został rozpropagowany przez misjonarzy już w XIII wieku, jednakże zwiększony nacisk na zmianę religii nadszedł wraz z reformacją kościoła. Saamowie zostali schrystianizowani bardzo późno, bo dopiero w okresie od XVII do XIX wieku, przy czym Saamowie skandynawscy przyjęli luteranizm, a Saamowie kolscy - prawosławie.
W tym okresie wielu Saamów praktykowało tradycyjną religię w domu pojawiając się jednocześnie w niedzielę w Kościele. Ponieważ Lapończycy byli uznani za osoby posiadające moce czarownictwa, w XVII w. byli często oskarżani o uprawianie czarnoksięstwa.
Większość Lapończyków, podobnie do Finów, jest członkami Ewangelickiego Kościoła Luterańskiego, jednakże Skolt Sami (półwysep Kolski, północno-wschodnia Finlandia i garść w Norwegii) należą w większości do Kościoła Prawosławnego.

Dawna religia już nie jest praktykowana, jednakże jej elementy zostały przywrócone przez neo-pogańskie grupy. Szczególnie znaczenie ma bęben szamana, którego szamani używali do zachowania kontaktu pomiędzy światami zmarłych i żyjących.
Religia lapońska posiada kilka elementów wspólnych z mitologią staroskandynawską. Spisaniem mitologii lapońskiej zajął się L.L. Læstadius zaś jego praca poskutkowała zebraniem czterech fragmentów: Teorii Bogów, Teorii Ofiary, Teorii Proroctwa oraz Lapońskich sag. Oddzielił on wpływ staronordycki przez co otrzymał wspólne elementy pomiędzy grupami Lapończyków na południu, wschodzie i północy. Mitologia ta ma również wspólne elementy z innymi religiami okołobiegunowymi, np. w Syberii czy w Północnej Ameryce.

Muzyka

Język saami
Języki fiński i saami wywodzą się z języka proto-fińskiego używanego w okresie od ok. 3.300 do 1.000 przed naszą erą. Często błędnie uważa się, że język saami jest jednym językiem, podczas gdy składa się na niego kilka wariacji.

Języki lapońskie to ogólna nazwa grupy języków należących do rodziny języków uralskich, przez co spokrewnione są z fińskim, estońskim i węgierskim, jednakże ze względu na przedłużające się kontakty z sąsiednimi Skandynawami w języku saami coraz częściej odnaleźć można zapożyczenia z języka germańskiego.
Sześć z tych języków ma własne standardy pisemne, zaś wszystkie języki są ze sobą dosyć blisko spokrewnione, ale nie zrozumiałe wzajemnie.

Większość Lapończyków mówi teraz głównymi językami krajów, w których mieszkają (czyli szwedzkim, rosyjskim, fińskim i norweskim,'), jednakże rządy dokładają starań aby języki saami nie zanikły wśród osób pochodzenia lapońskiego.

Języki lapońskie używane w Finlandii to Północny Sami (70-80% Lapończyków w Finlandii oraz 75-90% wszystkich Lapończyków – najważniejszy język lapoński, używany w komunikacji pomiędzy wszystkimi Lapończykami nordyckimi,'), Inari i Skolt (po ok. 15%).

Języki Sami dzielą się na dwie grupy:
Zachodnie:
- Północny Sami (najbardziej rozpowszechniony ze wszystkich języków lapońskich. Dzieli się go na trzy główne grupy dialektów: Torne, Finnmark i Sea Sami. Używany w północnych częściach Norwegii, Szwecji i Finlandii, liczba użytkowników szacowana jest na 15 do 25 tysięcy)
- Lule Sami (1500-2000 użytkowników, drugi największy język lapoński, używany w szwedzkim mieście Luleå i w prowincji Nordland w Norwegii. Zapisywany jest przy pomocy romańskiej ortografii)
- Południowy Sami (głównie gminy Snåsa i Hattfjelldal w Norwegii; język bardzo zagrożony, posługuje się nim ok. 2000 osób w Norwegii i Szwecji, z czego tylko 500 płynnie)
- Ume Sami (Szwecja i Norwegia, język praktycznie wymarły, posługuje się nim tylko 50 rodzimych użytkowników, używany wzdłuż rzeki Ume na północy gmin Arjeplog i Arvidsjaur)
- Pite Sami (używany w Szwecji i Norwegii, język praktycznie wymarły, posługuje się nim tylko ok. 10 rodzimych użytkowników, używany głównie po szwedzkiej stronie granicy wzdłuż rzeki Pite na północ od gmin Arjeplog i Arvidsjaur)

Wschodnie:
- Kildin Sami (język używany przez ok. 500-650 osób na półwyspie Kolskim w Rosji, zapisywany przy użyciu cyrylicy)
- Skolt Sami (używany przez ok. 400 osób w Finlandii głównie w Näätämö i Nellim-Keväjärvi, Inari Sevettijärvi. Zapisywany przy użyciu romańskiej ortografii)
- Inari Sami (używany w Finlandii przez ok. 300-500 osób, z których większość to osoby w średnim wieku lub starsze, mieszkające w mieście Inari. Jest to jedyny język lapoński używany tylko i wyłącznie w Finlandii. Język jest uważany za będący poważnie zagrożonym, gdyż uczy się go tylko kilkoro dzieci)
- Ter Sami (używany we wschodnim regionie półwyspu Kolskiego w Rosji, język wymierający - pozostało tylko jego sześciu rodzimych użytkowników)
- Kemi Sami (wymarły w XIX w., używany w południowym regionie fińskiej Laponii. Zachowało się kilka pisanych przykładów języka, np. „Laponia” Johannesa Schefferusa z 1673 r. zawiera dwa pomaty joik napisane przez Olafa (Mattssona) Sirmę, "Guldnasas" i "Moarsi favrrot" a także krótki słownik napisany przez Jacoba Fellmana w 1829 r.)
- Akkala Sami (używany w okolicach półwyspu Kolskiego w Rosji. Język jest obecnie wymarły gdyż ostatni znany jego użytkownik, Marja Serwina, zmarła 23 grudnia 2003 r.)

Porównanie języków:
Fiński: Saamelaiskäräjät (Sámediggi) on vuoden 1996 alussa omalla laillaan perustettu saamelaisten kulttuuri-itsehallintoelin. Sen tärkein tehtävä on suunnitella ja toteuttaa Suomen perustuslaissa saamelaisille alkuperäiskansana turvattua kulttuuri-itsehallintoa. Saamelaiskäräjien edeltäjänä vuosina 1973-1995 toimi saamelaisvaltuuskunta (Sámi Parlamenta,'), joka oli perustettu siitä annetulla asetuksella.

Północny Saami: Sámediggi lea jagi 1996 álggus sierra lágain vuođđuduvvon sámiid kulturiešráđđenorgána. Dan dehaleamos bargun lea plánet ja ollašuhttit Suoma vuođđolágas sámiide eamiálbmogin dorvvastuvvon kulturiešráđđema. Sámedikki ovddasteaddjin jagiin 1973-1995 doaimmai Sámi parlameanta, mii lei vuođđuduvvon das addojuvvon ásahusain.

Rozmieszczenie geograficzne języków

Obok znajduje się mapa, na której można zobaczyć rozmieszczenie języków lapońskich 1. Sami Południowy 2. Ume Sami 3. Pite Sami 4. Lule Sami 5. Północny Sami 6. Skolt Sami 7. Inami Sami 8. Kildin Sami 9. Ter Sami

W średniowieczu i wiekach późniejszych obecnie wymarłe już języki Sami używane były też w środkowej i południowej części Finlandii oraz Karelii. Dokumenty historyczne oraz fińskie i karelskie tradycje słowne zawierają wiele wspomnień dotyczących Saamów zamieszkujących wtedy w tamtych obszarach (Itkonen 1947). Dodatkowo zapożyczenia oraz nazwy miejsc wywodzące się z języka lapońskiego w południowym dialekcie fińskim i karelskim dowodzą wczesnej obecności Saamów w tym obszarze.

Przydatne linki:
Parlament Saamów
Artykułu o Saamach z angielskiej wikipedii
O języku Saamów w ang. wikipedii
Lapończycy norwescy
Radio Saamów
O Saamach w polskiej wikipedii
Dablot prejjesne (Dablo) - Lapońska gra
O Amocu – raperze Inari Sámi
Sámi Duodji

Tekst na podstawie:
Artykułu Salli Korpela z Virtual Finland
Tekstu prof. Franka Horna z The Northern Institute for Environmental and Minority Law University of Lappland (National Minorities of Finland, The Sámi)
Artykułu o Saamach z angielskiej wikipedii