kFINtesencja tego, co fińskie - strona o Finlandii i języku fińskim

Wyobraźmy sobie, że właśnie przyjechaliśmy do Finlandii i jak byśmy zareagowali na następującą propozycję: Zdjąć swoje ubranie i wejść do małego pokoiku podgrzanego do temperatury prawie stu stopni Celsjusza siedząc nago i pocąc się z innymi. Potem wyjść na zewnątrz i wskoczyć do przerębla z lodowatą wodą albo przynajmniej potarzać się w śniegu... oczywiście ciągle nago :) Czyli mówiąc w skrócie - co z tą sauną? Nie bójmy się i śmiało powiedzmy 'Tak'! W przeciwnym przypadku przegapimy szansę na wspaniałe, relaksujące przeżycie gwarantujące zapoznanie się z tak ważną częścią fińskiej mentalności i kultury... Sauna jest bardzo mocno zakorzeniona w kulturze Finlandii. Podczas długich zim, kiedy nie było dostępu do bieżącej gorącej wody było to praktycznie jedyne miejsce, gdzie można było zmyć z siebie brud dnia. Nawet dziś można znaleźć ludzi, którzy urodzili się w saunie. Oczywiście nie podgrzewanej w momencie narodzin, jednak była ona sterylnym miejscem z dostępem do gorącej wody.

Rozwój Sauny na przestrzeni wieków

Szacuje się, że Finowie korzystali już z zalet sauny od dwóch tysięcy lat, chociaż najstarsze znane źródła mówią tylko o 1000 lat wstecz...

Najstarsze sauny były rowami wykopanymi w zboczu i były głównie wykorzystywane jako domy w zimie. Był kominek, a w nim były nagrzewane kamienie. Kiedy kamienie zostały polane wodą, tworzyła się para, która dawała wrażenie większej ilości ciepła, a ludzie mogli zdjąć swoje ubrania. Etymologia słowa "sauna" nie jest jasna, ale słowo to mogło znaczyć kiedyś coś w rodzaju takiego schronienia zimowego...

Najbardziej znany typ sauny, który pozostał niezmieniony mimo upływu wieków to prostokątna, jednoizbowa, drewniana chata, z otwartym piecem kamiennym. Finowie zwą ją 'savusauna'. Po polsku najlepszym terminem byłaby 'dymna bania'. Bania jest innym określeniem takiego typu łaźni. Na Suwalszczyźnie mieszkają wciąż starowierowie prawosławni, którzy mają savusaunę, a która nosi nazwę właśnie bani dymnej.
Przez wielu Finów wciąż jest uważana za najdoskonalszą :)

Kiedy kamienie w piecu się nagrzeją, dym z płonącego drewna krąży po pomieszczeniu zanim wydostanie się poprzez otwór w dachu, lub uchylone drzwi. Dym zaczernia pokój sadzą (podłoga i siedzenia są zawsze myte przed kąpielą) i zostawia przyjemny zapach.

Sauna z kominem

Aż do dwudziestego wieku savusauna była jedynym typem sauny. Pomimo miłego aromatu i löyly (para w saunie) miała ona i wady: nagrzewała się bardzo długo, za każdym razem trzeba było ją wyczyścić, a również podczas procesu nagrzewania łatwo było o pożar.
Około stu lat temu inny typ pieca zaczął wypierać ten tradycyjny. Kamienie były przykryte metalowym stożkiem, który był połączony z kominem aby odprowadzić dym. Za pomocą specjalnych drzwiczek można było kontrolować temperaturę wewnątrz sauny. Drzwiczki były również potrzebne po to, by można było polewać kamienie wodą.
Podczas gdy do ogrzania bani dymnej potrzebne są 3-4 godziny plus dodatkowe jedna bądź dwie zanim wszystko się "uspokoi", nowy piec potrzebuje tylko parę godzin, a z sauny można skorzystać od razu kiedy płomienie zgasną... Wtedy komin może być zamknięty, aby zablokować przepływ powietrza pomiędzy nagrzanymi kamieniami a powietrzem na zewnątrz.
Nowy rodzaj pieca rozprzestrzenił się bardzo szybko i w latach 50tych około połowa saun w Finlandii była wyposażona w taki rodzaj pieca. We wschodnich i północnych częściach kraju savusauna przetrwała dłużej. W wielu miejscach stara savusauna była pozostawiona samej sobie, a nową stawiano obok. Ponieważ nowa sauna była prosta w użytkowaniu, o starych się zupełnie zapominało.

Innym czynnikiem, który sprzyjał popularności pieca z kominem była indstrializacja i urbanizacja kraju. Na wsi w każdym domu była sauna, ale mieszkańcy miast byli zmuszeni do korzystania z sauny publicznej. W takiej saunie z oczywistych względów były piece z kominami i do takich ludzie przywykli.
W latach dwudziestych i trzydziestych rodziny z klasy wyższej i średniej mieszkające w miastach zaczęły budować domki letniskowe nad jeziorami i tak jak fińscy osadnicy najpierw budowali sauny. Praktycznie wszystkie były tymi nowego typu, a poza tym dodawana był dodatkowa izba mieszkalna, zanim nie został zbudowany większy dom.

W latach trzydziestych wynaleziony został kolejny rodzaj pieca: Miał komin, jednak ogień był odizolowany od kamieni. Znajdowały się one w metalowej obudowie nad paleniskiem, a ciepło było przekazywane przez żelazne części. Palenisko jest podtrzymywane, również i wtedy kiedy korzysta się z sauny. Intensywność ognia reguluje temperaturę wnętrza. Dzięki takiemu piecu, kąpiel można rozpocząć już po 30 minutach. Z drugiej strony ognia trzeba cały czas doglądać co może być uciążliwe.
Również wielu ludzi uważa, że jakość 'löyly' w tym przypadku nie dorównuje tej jakiej można doświadczyć w przypadku starszych rozwiązań (a w szczególności bania dymna).
Mimo wszystko praktyczność tego rozwiązania zwyciężyła i ten rodzaj pieca stał się wtedy najbardziej popularny w Finlandii.

Piec Elektryczny

Jest najnowszym osiągnięciem w historii fińskiej sauny. Pracuje na tej samej zasadzie co piec z odizolowanym ogniem od kamieni. Ogień jest tutaj zastąpiony materiałami o odpowiednim oporze elektrycznym, a przepływający przez nie prąd powoduje ich nagrzewanie się. Jeszcze większa prostota korzystania z nich zadecydowała, że korzysta się z nich najczęściej. W przypadku hoteli i apartamentów w obszarach miejskich, gdzie nie można skorzystać z piecy opalanych drewnem jest to jedyne wyjście.
Generalnie, piece elektryczne nie są tak "dobre" jak te opalane drewnem. Są bardzo daleko, jeśli mówimy o tradycyjnej (opalanej drewnem) saunie, ale oczywiście dobry piec elektryczny jest lepszy od marnej jakości tradycyjnego.

Inne rodzaje pieców
Praktycznie każde źródło energii może zostać użyte w piecach i istnieją piece na olej lub benzynę, ale są bardzo rzadkie w Finlandii. Benzyna a w szczególności olej mają wadę dziwnego zapachu, który nie pasuje do atmosfery sauny.

Rozwój budynku sauny

Stare savusauny miały tylko jedną izbę z piecem. Woda była oszczędzana, a ciało było czyszczone poprzez pocenie się i używanie vihta lub vasta (brzozowe gałązki). Mydło nie istniało aż do 19 wieku. Ciało opłukiwane było w jeziorze lub rzece a zimą poprzez tarzanie się w śniegu:). Jeśli korzystało się z gorącej wody, korzystano z drewnianego pojemnika do którego zanurzano gorące kamienie.
Użytkownicy sauny przychodzili lekko ubrani, a ubrania wieszano na zewnątrz. Po saunie zakładano czyste ubrania, ale dobrym wyjściem było nie zakładanie na siebie zbyt wielu ubrań, aby umożliwić ochłodzenie się.
Kiedy poprawieniu uległa higiena i dostępność mydła, mycie się w saunie stało się ważniejsze niż wcześniej. Oddzielnie podgrzewany pojemnik z wodą był ustawiany obok pieca i mycie odbywało się wewnątrz. W lecie nie miało to znaczenia, jednak nierozsądne byłoby to w zimie.
W saunach publicznych w miastach, nagrzewane pomieszczenia były oddzielone od tych, w których się myto. Powoli taki styl przedostał się i do prywatnych saun. W końcu mycie się jest przyjemniejsze w chłodniejszym pomieszczeniu.

Sauna też rozwijała się w innych aspektach. W latach dwudziestych wiele saun miało ganek i oddzielną przebieralnię. W przypadku saun w domkach letniskowych dodawano często kuchnię i sypialnię jeżeli nie było oddzielnego budynku mieszkalnego.
Ściany i sufit w fińskiej saunie są zawsze drewniane, albo z belek albo z płyt drewnianych, gdyż drewno jako jedyne nie jest gorące w dotyku.

Trochę liczb

Szacuje się, że dzisiaj jest około 2 miliona saun w Finlandii, z czego 1,2 miliona to prywatne, a pozostałe znajdujące się w domkach letniskowych, hotelach i przy basenach. Trzeba przyznać, że jest to spora liczba w porównaniu do populacji Finów, która wynosi ok. 5 milionów obywateli. Pokazuje przede wszystkim istotną rolę sauny w życiu Finów. Praktycznie każdy Fin chodzi do sauny raz w tygodniu, a na wakacjach nawet codziennie.

Słowniczek

Kilka fińskich słów związanych z sauną:

Sauna - no wiadomo, mamy też czasownik 'saunoa', i 'saunoja' - osoba biorąca kąpiel w saunie
Avantouinti - pływanie w przeręblu na jeziorze lub w morzu.
Kiuas - piec - nagrzewany za pomocą drewna lub prądu. Kamienie powieksząją pojemność cieplną. Im więcej kamieni tym więcej ciepła, które piec może przekazać. Z tradycyjnego punktu widzenia, piec opalany drewnem daje przyjemniejsze ciepło.
Lauteet - ławki - czyli drewniane platformy umieszczone dość wysoko w pomieszczeniu, aby przebywający w nim ludzie mogli odczuć cieplejsze powietrze unoszące się pod stropem.
Löyly - para wodna - aby zwiększyć wilgotność powietrza polewa się wodą kamienie z pieca. Także heittää löylyä czyli polewanie wody na kamienie. Para ma temperaturę prawie 100 stopni Celsjusza i zwiększa znacząco temperaturę pomieszczenia, jako że woda potrafi zmagazynować w sobie więcej energii niż powietrze.

Miejsce "Święte" czyli sauna w folklorze

W Finlandii sauna zawsze była miejscem świętym, aby móc oczyścić ciało, a przede wszystkim umysł, przez całe życie człowieka od momentu narodzin do śmierci... W saunie wszystkimi rytuałami dotyczącymi cyklu życia zajmowały się kobiety. Tylko w poważnych przypadkach (np. ciężkiej choroby) szukano pomocy u szamana, proroka lub znachora...
Do czasów drugiej wojny światowej kobiety rodziły dzieci w saunie. Było to ciepłe, najczystsze miejsce. Do początku dwudziestego wieku istniała tradycja, według której po tygodniu od momentu porodu, nowonarodzone dziecko było uroczyście przenoszone do domu. Wtedy dopiero ojciec po raz pierwszy mógł ujrzeć dziecko. Istniał również w Skandynawii przedchrześcijański zwyczaj, według którego najstarsza osoba w wiosce nadawała dziecku imię skrapiając je wodą. Zwyczaj, który został później zastąpiony chrześcijańskim chrztem.

Dla większości Finów sauna to nie tylko miejsce do odpoczynku i higieny, bowiem ma też w sobie pewną 'świętość'. Najważniejszą zasadą zachowania w saunie jest to, iż powinniśmy się zachowywać tam jak kościele. Powinno unikać się tam głośnych rozmów, a kłótnie i przeklinanie są nie na miejscu. Również nie do przyjęcia przez Finów jest czytanie gazet i oglądanie telewizji w saunie. Sauna jest miejscem, gdzie można się wyciszyć i pozwolić aby ciepło wprowadziło myśli na ścieżki medytacji...

Poważna atmosfera w saunie wynika z tradycji. Wierzono, że saunę zamieszkiwały najprzeróżniejsze duchy, najczęściej o przyjaznym usposobieniu jednak mimo wszystko nie powinno się ich drażnić przez nieodpowiednie zachowanie.

Zasady korzystania z sauny

A jak skorzystać z sauny dowiecie się również tutaj.

Generalnie dziś w Finlandii kobiety i mężczyźni nie chodzą do sauny razem, jeśli nie są członkami jednej rodziny. W saunach publicznych jest określony czas lub są oddzielne pomieszczenia dla kobiet i mężczyzn. Oczywiście są wyjątki i grupy młodych ludzi chodzą razem do sauny, jednak nawet wtedy nie jest to połączone w żaden sposób z sexem. Oczywiście nikt tego nie zabrania, ale nie jest to ani część tradycji ani nie jest to bardzo wygodne.
W przeszłości, a nawet w czasach przed drugą Wojną Światową, 'zasada rodziny' była interpretowana znacznie 'szerzej'. Na wsi służba kąpała się razem właścicielami domu, a w saunach publicznych nie było podziału płciowego wogóle. Rodziny kąpały się razem z sąsiadami a nawet z obcymi ludźmi. Zachowanie w saunie jest nauczane w dzieciństwie, wobec czego żadna z zasad nie została nigdy naruszona. Nagość w saunie była zawsze czymś naturalnym.

Jak długo mogę pozostać wewnątrz?

Wszystko zależy od Ciebie, więc powiniene(a)ś słuchać swojego ciała. Za pierwszym razem, sugerowane byłoby pozostanie na kilka minut, w zależności od temperatury. Po ochłonięciu (kilka minut,'), można wejść do sauny i zostać chwilkę dłużej, może 5 do 10 minut. Jeśli czujesz, że musisz zrobić sobie przerwę, tak zrób. Pewien poważny entuzjasta sauny powiedział, że prawidłowy pobyt w saunie powinien zająć około półtorej godziny... :)

Ile razy w tygodniu mogę skorzystać z sauny?

Jeśli jesteś zdrowy(a,'), możesz zażywać sauny tak często jak chcesz. Częstość chodzenia do sauny nie zmieniła się mimo upływu czasu. Finowie chodzą do sauny raz na tydzień. Tradycyjnie do sauny chodziło się w sobotę, po długim tygodniu pełnym pracy. Sauna rozluźnia mięśnie i przeczyszcza ciało przed dniami odpoczynku. W lecie i w okresie ciężkiej pracy (takiej jak zbieranie plonów) sauna była nagrzewana każdego wieczoru. Tak jest nawet i dziś. Wyjątkowym czasem dziś są letnie wakacje, które Finowie spędzają w domkach letniskowych. Tam saunę nagrzewają tak często jak tylko chcą.

Ochładzanie się

Zalety i przyjemności korzystania z sauny

Dlaczego Finowie korzystają z sauny? Ponieważ jest to stary zwyczaj i są do tego przyzwyczajeni od dzieciństwa. Sauna oczyszcza i leczy ciało i uspokaja umysł...

...oczyszcza.
W przeszłości kąpiel w saunie była możliwością umycia się dokładnie raz w tygodniu (lub częściej). Pomimo tego, że to co mamy w domu w zupełności zastępuje podstawową funkcję sauny, jest ona uważana dalej jako niezastąpiona. Dobrze się wypocić i wziąć prysznic to niezastąpione sposób na oczyszczenie skóry...

...leczy.
Stare przysłowie fińskie mówi: "Jeśli sauna, likier i smoła nie pomogą, to jesteś w opłakanym stanie". Tak naprawdę w saunie szukano 'lekarstwa' na obolałe i zmęczone mięśnie i kończyny.

...oczyszcza umysł
Fiński noblista, F.E. Sillanpää powiedział raz, że zmęczony i w depresji po długim okresie pisania, odwiedził rodziców w domu z dzieciństwa. Kąpiąc się w saunie pierwszej nocy po przybyciu, poczuł, że depresja i cierpienie odchodzą. Z tą równowagą umysłu i odzyskaną twórczością mógł kontynuować pisanie.
Po kąpieli w saunie nie ma pośpiechu. Zostaje tylko uczucie błogości. Najlepszym słowem na odświeżony umysł byłoby 'odtworzony na nowo' po kąpieli w parze.

...zapewnia doznania
W dzisiejszych czasach ludzie, którzy żyją według planów i rozkładów doznają uczucia, że czas w saunie zatrzymał się w miejscu. Dzięki temu nie spieszymy się nigdzie, a myśli unoszą się wysoko nad codziennymi zajęciami i troskami. Sauna koi umysł we wszystkich aspektach.

Zdrowie

W dawnych czasach sauny używano jako miejsca, w którym leczono choroby. W saunie mędrzec mógł skoncentrować się nad swoją pracą i w spokoju i ciszy. Pacjenci byli otwarci na to co zalecił szaman, gdyż z sauną łączyło się wiele wierzeń, a przede wszystkim była obiektem szacunku. Wiara w leczące właściwości sauny pozostaje nawet dzisiaj choć jak wiadomo nie na wszystko jest lekarstwem. Ale może poprawić ogólne samopoczucie i wpływać pozytywnie na zdrowie. Sauna poprawia pracę serca, oddychanie, zwiększa temperaturę ciała, stymyluje metabolizm i może, przynajmniej tymczasowo obniżyć ciśnienie krwi.
Mędrcy wioskowi zwykli mówić: "Naprawdę wsiąkasz do sauny. Jeśli czujesz, że bolą Cię żyły i mięśnie, sauna jest lekarstwem. Jeśli boli Cię głowa wejdź do sauny. Jeśli masz kaszel, poczekaj aż minie i wtedy wejdź do sauny. Jeśli jesteś przeziębiony i wejdziesz do sauny, zimno opadnie do Twojego serca. Tak więc najpierw musisz ogrzać się od środka, dopiero potem zażyć kąpieli."

Nie wszyscy mogą korzystać do woli z zalet sauny. Osoby z chorobami serca, skóry, nadciśnieniem lub astmą mogą zażywać kąpieli jednak takich o umiarkowanej temperaturze (do 90°C) i unikać gwałtownych zmian temperatury. Osoby pod wpływem alkoholu również nie powinny wchodzić do sauny z oczywistych względów. Poza tym sauna nie leczy kaca;)